محمد حسن خان اعتماد السلطنه
470
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
تبديل شد به « صندوق عدالت » و پس از آن وزارت عدليه ، اما با سازمانى مختصر و ابتدائى . براى اطلاع اجمالى رجوع فرمائيد به شرح زندگانى من تأليف عبد الله مستوفى ج اول چاپ 2 ، ص 99 و ج دوم چاپ اول ص 522 . امير ديوان قزوينى ، نبى خان ( ص 40 - ص 16 چاپ اول ) پسر عابدين بيك دلاك كه اصلا از اهل علىآباد مازندران ( شاهى ) بوده است . عابدين بيك در قزوين زندگى مىكرد و به مناسبت شغل دلاكى خاصهتراش علينقى ميرزاى ركن الدوله شد و كمكم در دستگاه او وارد گشت و از آنجا به طهران راه يافت و به مناسبت زرنگى و زيركى تقرب بسيار در دستگاه سلطنت پيدا كرد . پسر او ميرزا نبى خان نيز از پروردگان شاهزاده بود و آخر در سلك خدمتگزاران دولت درآمد و خيلى زود مورد توجه واقع شد به طوريكه وليعهد و علينقى ميرزا در خدمت پدر استدعا كردند كه دخترى به او داده شود . فتحعلى شاه گفت خدمات حاج زين العابدين را از مهدعليا شنيدهام و نيز شنيدهام كه مىخواست او را لقب « خانى » بدهد . خودش از بابت كدخدا مردى كه داشت قبول نكرد . بنابر زحمتى كه پدر ميرزا نبى خان كشيده است - نه به خواهش شما - دخترى كه مادرش محبوبتر در قلب من است به او مىدهم و افتخار السلطنه ماهنوشلب خانم را به او داد و وليعهد و ركن الدوله مخارج عروسى او را پرداختند . ميرزا نبى خان بسيار زرنگ و باهوش و با كفايت بود . در 1254 چون ميان اهالى شيراز و توپچيان مقيم شهر نزاع درگرفت و مادهء فساد غليظ شد او را براى رفع غائله به فارس فرستادند و او كامياب گشت و به حكومت فارس منصوب شد . سال بعد به طهران احضار شد و دوباره در 1258 پس از فرهاد ميرزا به حكومت فارس تعيين گشت . در 1261 مأمور فراهم ساختن وسايل جشن و ازدواج ناصر الدين - ميرزاى وليعهد شد و اين كار را به خوبى انجام داد . آنگاه به حكمرانى اصفهان فرستاده شد و در فوت محمد شاه به ناصر الدين شاه كمك مالى مناسبى كرد ، به اين معنى از ماليات اصفهان مبالغى نزد شاه جديد فرستاد و گشايش در كار او حاصل آورد . سال تولد و وفات او به دست نيامد . احتمالا در همان سال اول يا دوم سلطنت ناصر الدين شاه درگذشته است و چون وفات كرد صد هزار تومان قرض داشت ، زيرا مردى بود دست و دلباز ، هرچند كه باهوش و زرنگ بود . اتفاقا همهء اين صفات او به فرزندانش ميرزا حسين خان سپهسالار و ميرزا يحيى خان مشير الدوله و نصر الله خان نصر الملك و عبد الله خان علاء الملك رسيد . از اين چهار پسر آخرى نوادهء فتحعلى شاه و ما قبل آخر از زنى سيده بوده است . دو پسر اول نوادهء حاج اسماعيل عاشورى قزوينى بودند . ميرزا نبى خان دخترى هم داشت به نام نيمتاج خانم كه زن حسام الملك حاكم كرمانشاه بود و در اواسط رجب 1302 در سر زائيدن فوت شد ( روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه ، ص 403 ) .